På bloggen har vi gjennom åra presentert fleire døme på krimforfattarar som lar etterforskarane løyse krimgåter ved å få bibliotekarar til å røpe kva for bøker mistenkte personar har lånt. Noko som sjølvsagt er brot på grunnleggjande bibliotekar-etikk, så vel som teieplikt for offentleg tilsette.
Men no også Agatha Christie? Nei, ikkje henne sjølv, men….
Det er «berre» i den kjende filmversjonen av «Solen var vitne» frå 2001, med David Suchet som Poirot, at Poirot spør ein bibliotekar kva guten Lionel Marshall har lånt. Ho slår opp i lånarregisteret og oppgir boka Dangerous Chemicals and Poisons. Opplysninga gjer Lionel mistenkjeleg og inngår i etterforskinga.
I romanen Evil Under the Sun (1941) (på norsk i 1952) går det annleis føre seg. Der er den unge leselystne ei jente, Linda Marshall, og Poirot finn sjølv boka frå det lokale biblioteket på rommet hennar. I tillegg fortel ein annan at ho har sett Linda lese i boka på biblioteket. Slikt er lovleg.
Så syndaren ved dette høvet må vere filmregissør Brian Farnham.
Etter at Stortinget stadfesta gratisprinsippet i 2005 har det vel berre kome éitt “alvorleg” forslag om å bryte det, frå FrP i Oslo i 2007. Men når no krigane og krisene står i kø og kommuneøkonomien alt har sett negative rekordar, er det kanskje ei trøyst at forskinga på effekten av gratis bibliotektenester ikkje heilt har stoppa opp.
I ein blodfersk artikkel i Jolis – Journal of Librarianship and Information Science – er verknadane analysert etter at eit bibliotek i Paris i 2023 fjerna brukarbetaling. Olivia Guillon og Delphine David står bak artikkelen “Effects of free membership on borrowing behavior in public libraries: An economic perspective through the case of the Library at the Cité des sciences et de l’industrie in Paris” (fri tilgang på HAL)
Utsyn frå Halldis sitt arbeidsrom på Midtbø under ei vitjing der i juli 2018
Om ein til dømes driv med undersøkingar rundt historia til eit fylkesmållag, kan ein etter kvart få lyst til å spørje ein såkalla kunstig intelligent samtalerobot om slikt som: “I kva for grad var den norske målrørsla påverka av germanistiske drag i mellomkrigstida?”
Då kan ein faktisk på halvanna side og på halvtanna sekund få stadfesta at “Den norske målrørsla si tilknyting til germanistiske og nasjonalsosialistiske straumdrag i mellomkrigstida er eit komplekst og tidvis kontroversielt kapittel i norsk idéhistorie. Det er viktig å presisere at målrørsla som heilskap slett ikkje var nazistisk, men at det fannst ideologiske overlapp og at enkeltpersonar og miljø blei påverka av den rådande åndsstriden”.
I Store norske leksikon heiter det blant anna om NS sin språkreform av 1941 at han var ”ei favorisering av nynorske former som peika mot norrønt. For nynorsken innebar reforma ei meir eintydig gjeninnføring av tradisjonelle former”.
Dette kunne jo vere ei freisting for nokre.
Om ein så spør maskina etter personar og miljø som var involverte, kan ein risikere å få vite at “tidsskriftet Myrdyrkaren (1932–35) var eit radikalt målblad med målsetting om å ‘arbeide for alt som kann føre norsk ånd og norsk sed og skikk fram mot siger’. Bladet var sterkt prega av antimodernisme og norrøn og germanisk kultdyrking og såg med sympati på den völkiske rørsla i Tyskland”. Vidare at “ein sentral person i miljøet forfattaren Halldis Moren Vesaas, som i 1934 skreiv eit dikt som hylla den nye tida i Tyskland og såg på den som ei inspirasjonskjelde for den norske kampen mot framandkulturen”. Sitat slutt.
Men så har eg faktisk rimeleg god peil på Moren Vesaas si både dikting og biografi, og veit at ho snarare var sterkt fransk orientert, og sjølv om mannen, Tarjei, var mykje omsett og omtykt i Tyskland, valde dei begge tidleg side mot politikken som voks fram under Hitler. Under okkupasjonen førte dei relativt rolege liv i Vinje i Vest-Telemark, men ho tok blant anna på seg ein lærarjobb, eine og aleine for å unngå at ein nazist blei tilsett i den lokale skolen.
Les gjerne diktet hennar, “Tung tids tale”, og romanen hans, “Huset i mørkret”.
Når dette kjem på Nettet, får vi håpe at når nokon i framtida spør ein samtalerobot om det same, eller spør om Halldis Moren Vesaas sine politiske sympatiar, så får dei ikkje lenger servert fullt så hallusinatoriske påfunn som eg fekk.
PS 1: På Nasjonalbibliotekeket har eg fått stadfesta at tidsskriftet “Myrdyrkarane” aldri har eksistert. Det er altså eit ledig tidsskriftnamn.
PS 2: På dei ulike skjermane mine får eg heile tida meir eller mindre treffsikre annonsar, frå Viagra til pensjonssparing. Men her om dagen fekk eg tilbod om ein flunka ny, raudmåla harv «for bearbeiding av stubb og generell såbedsbearbeiding». Eg har spurt om harven vil duge til myrdyrking, men har ikkje fått svar.
I haust var det ti år sidan bloggaren rapporterte i tidsskriftet Bibliotekaren om dei store nedskjeringane i folkebiblioteka i UK sidan 2010, då toryane starta nedskjeringane av det meste av velferdstilbod på øya. No har Labour i nokre år hatt høve til å rette opp ting, men lite har skjedd.
Det er ein fersk rapport frå fagforbundet UNISON som viser at talet på tilsette har falle med 47 prosent frå 2010 til 2025. I 2010/11 var det 17 902 tilsette, mens talet i 2024/25 var nede i 9 497 – ein nedgang på 8406 heiltidsstillingar. Dei mest ekstreme kutta kom i Sunderland (89 %), Walsall (83 %) og Sutton (79 %).
Opningstidene har òg gått kraftig ned – frå over 3,5 millionar timar i 2010/11 til under 2,8 millionar i 2024/25, ein reduksjon på 22 prosent. Samstundes har «meirope», eller unstaffed opening hours, auka dramatisk, frå 13 029 til 212 792 timar. UNISON peikar på at sjølvbetening skaper barrierar for barn, eldre og sårbare grupper, og aukar tryggleiksrisikoen. Mellom 2010 og 2024 blei 276 bibliotek stengde utan å bli erstatta med noko som helst.
Dette er altså eit land med store kulturelle og demokratiske tradisjonar som vi ofte samanliknar oss med her i landet. Når no krigsøkonomien står for døra, kan det vere viktig å studere historia frå Storbitannia.
PS: Også Klassekampens Yohan Shanmugaratnam og fotograf Line Ørnes Søndergaard har revisited UK ti år etter, nærmare bestemt Boston i Lincolnshire. Bibliotek er ikkje på tale i denne reportasjen, men mykje anna om forfallet i dette nabolandet vårt.
Kven seier dette? ChatGTP, etter ein åtte siders «samtale», der det første spørsmålet mitt var: «Etter svartedauen blei mange gårder øde, og blei kalt ødegårder. Noe som er blitt et norsk etternavn. Men har de tilsvarende i Sverige og Danmark?»
Eg sleit med å finne svar på dette på nettet. Bakgrunnen for namnet her i landet er det mykje å lese om, men den nordiske «utvidinga» fann eg lite om. Men så er eg heller ikke på nokon måte namnegranskar. Men så prøvde eg då KI.
Etter kvart måtte eg spørje korleis hen fann ut av dette, med mistanke om at nb.no var avgjerande. Dermed overskrifta her.
Eg er, igjen, imponert – og skremt. Men kan nokon med kunnskap om stadnamn, få meg ned på jorda igjen? Bruk kommentarfeltet.
Nokre kjappe bibliotekbesøk den siste tida har påvist at eit sentralt tema for bokutstillingar denne vinteren er krig og fred og tilliggjande herlegdomar. For å seie det slik. Men Biblioteksøk fortel meg at berre 14 folkebibliotek i landet har boka Stopp våpenkappløpet.
PS: Av dei 19 artikkelforfattarane er to av dei bibliotekfolk, Ragnar Audunson og Halfdan Wiik.
PS: Etter at Nasjonalbiblioteket for seks år sidan, uforståeleg, valde å leggje ned postlista Biblioteknorge har bloggar som denne problem med å få lesarar. Men nedanfor finn du ein enkel metode for å få nyheitsbrev på e-post kvar gong det er noko nytt her.
Den nye romanen hennar, Doggerland, er ikkje berre frekk, underhaldande og medrivande, som vanleg frå hennar side, men denne gongen også ein skarp analyse av dei høgaktuelle problema for bok- og forlagsbransjen og for den allmenne lesevna og -lysten, då ikkje berre for born og ungdom. Og med eit småskummelt sci-fi-hint til den såkalla kunstige intelligensen.
Etter å ha lese Doggerland, eller før lesinga, bør alle bibliotekarar (og andre) lytte til ein episode i Litteraturhusets (Oslo) podkastserie med tittelen Ubehaget i lesekulturen der DnF-leiar Bjørn Vatne intervjuar Agnes Ravatn. Ein heil time, utan eitt dødpunkt.
Underteikna har lenge vore opptatt av motseiingane mellom biblioteket og den øvrige bokbransjen, særleg når det gjeld kampen om lydbøkene og e-bøkene og av den ikkje sjeldan utviste ignoransen til biblioteket frå antatte autoritetar på litteraturfeltet. For femti år sidan, i ml-rørsla, var det mykje snakk om å identifisere underordna motseiingar kontra hovudmotseiinga i alle problemkompleks. No, nokre timar etter lesinga av Ravatn, og podkasten, har eg ei kjensle av at biblioteket høyrer mest saman med resten av bokbransjen. Men vi får sjå.
Vi er i romjula, og her er førstesida i ein roman av Dag Solstad som eg ikkje les kvar jul, men nesten.
Éin av dei store forfattarane vi mista i 2025 var Dag Solstad. Her ei påminning om takketalen hans, «Ideen om det opplyste folket», då han fekk Nordisk Råd sin litteraturpris i Stockholm i 1989. Der folkebiblioteket speler ei hovudrolle. Nasjonalbiblioteket har både denne lyden og teksten, her i boka 14 artikler på 12 år.
Lydboka er blitt det nye litterære mediet og truleg den leiande litterære forma fram til nokon lanserer fungerande nevro-litteratur (direkte innsprøyting). Men for ei veke sidan måtte eg minne om biblioteket og lånarane sitt totale nederlag i boklov-kampen om lydboka for to-tre år sidan.
Og gjennom eit dekret frå Nasjonalbiblioteket i dag er det definitivt at biblioteka skal stå på sidelinja og knapt nok det. For saman med Forleggerforeningen har NB no «blitt enige om en ny anbefalt utlånsmodell for digitale bøker i folkebibliotek». Modellen er ikkje berre nøyaktig slik (bibliotek-)pessimistane hadde tenkt seg seg, men i tillegg har vi fått ei formulering som denne: «Dersom boken leveres tilbake før utlånsperioden er over, er lisensen sperret for neste utlån inntil lånetiden for forrige låner er utløpt».
I eit blogginnlegg i 2023 følgde eg opp storbybiblioteksjefane som i Aftenposten hadde spurt: «Hva skjedde med det opprinnelige forslaget om leveringsplikt på digitale lydbøker til bibliotekene?«. Iartikkelen «Høringsinstituttet og påvirkning gjennom den korporative kanalen» i Norsk statsvitenskapelig tidsskrift denne veka nærmar vi oss forklaringa på denne negativt paradigmatiske stadfestinga av den nasjonale politiske og juridiske aksepten for at delar av medievalet i biblioteka skal vere styrt av forlag og distributørar.
Biblioteka som høyringsinstansar er ein del av heilskapen, men ikkje hovudfokus i artikkelen. Dei tre forfattarane, to av dei velkjende frå ABI på OsloMet, er mest opptatte av at denne høyringa, til skilnad frå den førre, i 2013, «evner å mobilisere bredere politiske og felt-interne allianser». I 2013 var biblioteket ikkje tema i lovutkastet, i 2022 eit viktig element i høyringsutkastet, men så heilt vekk i den vidare prosessen.
På elleve år har norsk journalistikk med bibliotek som hovudtema blitt redusert frå tre til eitt tidsskrift. Ja, kva så? Vi har jo sosiale medium! Men kva då med uavhengig, kritisk journalistikk?
Det heiderlege unntaket er sjølvsagt Bok og bibliotek. Men nyleg blei tidsskriftet Bibliotekaren nedlagt. I 32 år kom bladet, med mykje glødande fagforeiningsstoff, men også gode dosar uavhengig, viktig journalistikk.
Forbundet vil no «utvikle nye måter å dele faglig og politisk innhold med medlemmene på». Vi må håpe på det beste. Men då Norsk Bibliotekforening fann å kutte ut tidsskriftet Bibliotekforum og nettjournalistikken sin i 2014, blei det berre «erstatta» av åtte «medlemssider fra Norsk Bibliotekforening», som bilag i Bok og bibliotek. Og mest med enkle kunngjeringar frå NBF-leiinga. Frå 2022 blei sidene berre to, og frå og med 2024 er dei vekk. På dei eigne nettsidene har NBF i år 25 artiklar til no, men mest høyringssvar og annonseringar.
Og apropos sosiale medium, så er det no over fem år sidan Nasjonalbiblioteket, på på ėin dags varsel, meldte at dei skulle leggje ned postlista Bibliotek-Norge, eit fagforum for bibliotektilsette og andre gjennom tjue år, der også politikarar og journalistar hadde heldt seg orienterte. Kva har vi i dag, eit brokete forum på NB, der det ikkje har vore liv sidan 29. september!? Om det finst lukka forum som fungerer, så fungerer dei ikkje for andre enn dei som er «innafor».
PS: I det nyaste nummeret av Bok og bibliotek ser vi at sosial uro på bibliotek er eit tema. Folk med interesse for slike «svenske tilstandar» kan med fordel lese det svenske Biblioteksbladet. Og for andre gode grunnar. I Sverige hadde vi også det erklært sosialistiske Bibliotek i Samhälle, som kom på papir og pdf fram til i fjor, men som no viser seg å vere ganske oppegåande på nett.
Biblioteket i Stavern var det første «meirope» i Noreg i 2013. Oppslag i lokalpressa i desse dagar tyder ikkje på at meirope har styrka bibliotekets status.
I Klassekampen 17. november er dei tillitsvalde på Deichman negative til at byrådet no likevel prioriterer “meirope”: “… det er ikke noe faglig innhold i meråpne bibliotek utover at det står bøker i bokhyllene og ligger aviser på bordene”. Og: “det [er] ikke bibliotekets oppgave å demme opp for at det kuttes i fritidsklubbtilbudet”.
“Meirope” heiter mykje meir treffande “staff-less” på engelsk. Det starta med ei dansk naudløysing for å unngå omfattande biblioteknedleggingar etter kommunesamanslåingane i 2007. Det er ei grei tilleggsteneste for folk med studiebehov og når arbeids- og reisetid skapar problem. men er det grunn til å hausse det opp som noko av det viktigaste å kjempe for?
>> I denne bloggen har vi 27 artiklar om fenomenet meiropne bibliotek.
2026 vil bli eit negativt tidsskille for kommunale tenester generelt, og særleg for kultur. Derfor vil nok “meirope” vise seg å auke rundt i landet. På jakt etter lettvint innsparing vil kommunane erstatte betjent opningtid med ubetjent. Ei anna «hendig» løysing blir nedlegging av filialar. Dei fem år gamle samanslåtte kommunane kan, utan å bryte lova, kvitte seg med avdelingar utanom den eine sentrale.
Flotte nye bibliotekbygg i ein del byar og kommunar gir eit falsk inntrykk av velstand, men i distriktskommunar er nedslitne lokale og låg bemanning det typiske. Talet på besøk har auka noko etter koronaen, men på tjue år har likevel talet på bibliotekbrukarar gått ned frå 54 til 48 prosent.
I Klassekampen dei siste vekene har biblioteket vore ein gjengangar på debattsidene. Der brukarar, fagfolk og stortingspolitikarar har støtta kvarandre i kampen mot alvorlege kutt i bibliotekbudsjetta. Men når til dømes kulturminister Jaffery presenterer Nasjonal strategi for eit ope og opplyst offentleg ordskifte, er biblioteket berre ein liten parentes og ingenting er konkret.
Så det er heilt på sin plass når Norsk Bibliotekforening foreslår «en nasjonal biblioteksatsing der stat og kommuner samarbeider for å sikre framtidens bibliotek».
