Likeverdige bibliotek – uansett postnummer?

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

Kor store blir etter kvart skilnadene mellom folkebiblioteka i byane og i dei mindre kommunane? Spørsmålet dukkar opp både i bibliotekforskinga og i politikken, sjølv om den breie offentlege debatten lar vente på seg.

I ein artikkel på forskning.no frå august i år,  basert på Storbybibliotek- undersøkinga, spør bibliotekforskar Sunniva Evjen om vi kan vente eit likeverdig bibliotektilbod i heile landet. Små bibliotek slit med knappe ressursar, korte opningstider og lange avstandar.

Kartlegginga Folkebibliotekene i Norge 2024, som Innlandet fylkesbibliotek utarbeidde på vegner av fylkesbiblioteka og med svar frå 303 bibliotek, gir grunn til uro. Ifølgje oppsummeringa frå fylkesbiblioteka får låg bemanning størst konsekvensar i dei minste kommunane. Skilnadene gjeld mellom anna opningstider, arrangement og aktiv formidling.

Kommuneøkonomien skjerpar problemet. Norsk bibliotekforening viste i 2025 til at kvar fjerde kommune måtte redusere opningstidene på biblioteket. Store kommunar uttrykte dessutan oftare enn små at dei ville prioritere bibliotek.

SV løfta ulikskapen inn på Stortinget i fjor i forslaget om eit bibliotekløft for heile landet. Men berre med støtte av Raudt (5) og Pasientfokus (1).

Bloggaren har fleire gongar tidlegare peika på skilnadane, til dømes då Elin Golten i ph.d.-avhandlinga si for fire år sidan slo fast at det stort sett berre er i dei store og nokre av dei mellomstore kommunane at biblioteka maktar å arrangere gode debattar.. Dette tilbodet som i 2014 alle venta at det skulle «sprute av» då den nye formuleringa hadde kome med i biblioteklova: «Folkebibliotekene skal være en uavhengig møteplass og arena for offentlig samtale og debatt».

Dette tyder ikkje at alle småkommunar har dårlege bibliotek. Og heller ikkje at det ikkje finst bykommunar som, særleg når vi nærmar oss 2027, vil ha dårleg økonomi. Men det reiser eit nasjonalt spørsmål: Kor store skilnader skal vi godta i eit gratis fellestilbod?

Evjen minner om at det trass alt ikkje er dyrt å drive bibliotek. Og utviklinga dei siste åra viser at nokre politikarar har skjønt dette. Nye Deichman blei vel det «lokomotivet» ein kunne håpe på, og andre moderne lokale (Lillestrøm, Sarpsborg osv.) er blitt synlege og «snakkis» i regionane sine. Men svært mykje står igjen.

Kva då med samarbeid over kommunegrenser? Biblioteklova har ein nærmast sovande § 4 (etter første komma her): «Folkebiblioteket kan drives av kommunen alene, eller i helt eller delvis driftsfellesskap med annen kommune, fylkeskommunen eller statlig institusjon».

Samarbeid er ein sterk tradisjon i faget, men på institusjonsnivå har det mest vore eit Vestfoldfenomen. Angsten for nedlegging og sentralisering har vel fått fagmiljøa til å late som paragrafen ikkje fanst, men kan dette bli prøvd ut i dag? Eller kan samtidig fylkesbiblioteka gjere meir?

I byar finst det filialar som medvite er gjort mindre «komplette» enn hovudbiblioteka, og som må stø seg på sistnemnde på ulike felt. Ikkje minst om kompetanse på arrangement, som ser ut til å vere ekstra sårbart.

Agatha Christie også?!

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

På bloggen har vi gjennom åra presentert fleire døme på krimforfattarar som lar etterforskarane løyse krimgåter ved å få bibliotekarar til å røpe kva for bøker mistenkte personar har lånt. Noko som sjølvsagt er brot på grunnleggjande bibliotekar-etikk, så vel som teieplikt for offentleg tilsette.

Men no også Agatha Christie? Nei, ikkje henne sjølv, men….

Det er «berre» i den kjende filmversjonen av «Solen var vitne» frå 2001, med David Suchet som Poirot, at Poirot spør ein bibliotekar kva guten Lionel Marshall har lånt. Ho slår opp i lånarregisteret og oppgir boka Dangerous Chemicals and Poisons. Opplysninga gjer Lionel mistenkjeleg og inngår i etterforskinga.

I romanen Evil Under the Sun (1941) (på norsk i 1952) går det annleis føre seg. Der er den unge leselystne ei jente, Linda Marshall, og Poirot finn sjølv boka frå det lokale biblioteket på rommet hennar. I tillegg fortel ein annan at ho har sett Linda lese i boka på biblioteket. Slikt er lovleg.

Så syndaren ved dette høvet må vel vere manusforfattar Anthony Horowitz.

Gratisprinsippet – verkar det?

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar
Gratisprinsippet (eit slags) i full sving i ei øl-sjappe i Berlin i 2016.

Under denne tittelen fekk bloggaren spalteplass i nyaste nummer (2, 2026) av det prisvinnande tidsskriftet Bok og bibliotek. Omtalen av den aktuelle forskingsartikkelen følgjer også her:

Etter at Stortinget stadfesta gratisprinsippet i 2005 har det vel berre kome éitt “alvorleg” forslag om å bryte det, frå FrP i Oslo i 2007. Men når no krigane og krisene står i kø og kommuneøkonomien alt har sett negative rekordar, er det kanskje ei trøyst at forskinga på effekten av gratis bibliotektenester ikkje heilt har stoppa opp. 

I ein blodfersk artikkel i Jolis – Journal of Librarianship and Information Science – er verknadane analysert etter at eit bibliotek i Paris i 2023 fjerna brukarbetaling. Olivia Guillon og Delphine David står bak artikkelen “Effects of free membership on borrowing behavior in public libraries: An economic perspective through the case of the Library at the Cité des sciences et de l’industrie in Paris” (fri tilgang på HAL)

Som her i landet, er det gratisprinsippet …

Les mer «Gratisprinsippet – verkar det?» →

Orsak, Halldis

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar
Utsyn frå Halldis sitt arbeidsrom på Midtbø under ei vitjing der i juli 2018

Om ein til dømes driv med undersøkingar rundt historia til eit fylkesmållag, kan ein etter kvart få lyst til å spørje ein såkalla kunstig intelligent samtalerobot om slikt som: “I kva for grad var den norske målrørsla påverka av germanistiske drag i mellomkrigstida?” 

Då kan ein faktisk på halvanna side og på halvtanna sekund få stadfesta at “Den norske målrørsla si tilknyting til germanistiske og nasjonalsosialistiske straumdrag i mellomkrigstida er eit komplekst og tidvis kontroversielt kapittel i norsk idéhistorie. Det er viktig å presisere at målrørsla som heilskap slett ikkje var nazistisk, men at det fannst ideologiske overlapp og at enkeltpersonar og miljø blei påverka av den rådande åndsstriden”. 

I Store norske leksikon heiter det blant anna om NS sin språkreform av 1941 at han var ”ei favorisering av nynorske former som peika mot norrønt. For nynorsken innebar reforma ei meir eintydig gjeninnføring av tradisjonelle former”.

Dette kunne jo vere ei freisting for nokre.

Om ein så spør maskina etter personar og miljø som var involverte, kan ein risikere å få vite at “tidsskriftet Myrdyrkaren (1932–35) var eit radikalt målblad med målsetting om å ‘arbeide for alt som kann føre norsk ånd og norsk sed og skikk fram mot siger’. Bladet var sterkt prega av antimodernisme og norrøn og germanisk kultdyrking og såg med sympati på den völkiske rørsla i Tyskland”. Vidare at “ein sentral person i miljøet forfattaren Halldis Moren Vesaas, som i 1934 skreiv eit dikt som hylla den nye tida i Tyskland og såg på den som ei inspirasjonskjelde for den norske kampen mot framandkulturen”. Sitat slutt.

Men så har eg faktisk rimeleg god peil på Moren Vesaas si både dikting og biografi, og veit at ho snarare var sterkt fransk orientert, og sjølv om mannen, Tarjei, var mykje omsett og omtykt i Tyskland, valde dei begge tidleg side mot politikken som voks fram under Hitler. Under okkupasjonen førte dei relativt rolege liv i Vinje i Vest-Telemark, men ho tok blant anna på seg ein lærarjobb, eine og aleine for å unngå at ein nazist blei tilsett i den lokale skolen.

Les gjerne diktet hennar, “Tung tids tale”, og romanen hans, “Huset i mørkret”.

Når dette kjem på Nettet, får vi håpe at når nokon i framtida spør ein samtalerobot om det same, eller spør om Halldis Moren Vesaas sine politiske sympatiar, så får dei ikkje lenger servert fullt så hallusinatoriske påfunn som eg fekk. 

PS 1: På Nasjonalbibliotekeket har eg fått stadfesta at tidsskriftet “Myrdyrkarane” aldri har eksistert. Det er altså eit ledig tidsskriftnamn.

PS 2: På dei ulike skjermane mine får eg heile tida meir eller mindre treffsikre annonsar, frå Viagra til pensjonssparing. Men her om dagen fekk eg tilbod om ein flunka ny, raudmåla harv «for bearbeiding av stubb og generell såbedsbearbeiding». Eg har spurt om harven vil duge til myrdyrking, men har ikkje fått svar.

Folkebibliotek i UK: Annan kvar tilsett er vekk

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

I haust var det ti år sidan bloggaren rapporterte i tidsskriftet Bibliotekaren om dei store nedskjeringane i folkebiblioteka i UK sidan 2010, då toryane starta nedskjeringane av det meste av velferdstilbod på øya. No har Labour i nokre år hatt høve til å rette opp ting, men lite har skjedd.

Det er ein fersk rapport frå fagforbundet UNISON som viser at talet på tilsette har falle med 47 prosent frå 2010 til 2025. I 2010/11 var det 17 902 tilsette, mens talet i 2024/25 var nede i 9 497 – ein nedgang på 8406 heiltidsstillingar. Dei mest ekstreme kutta kom i Sunderland (89 %), Walsall (83 %) og Sutton (79 %).

Opningstidene har òg gått kraftig ned – frå over 3,5 millionar timar i 2010/11 til under 2,8 millionar i 2024/25, ein reduksjon på 22 prosent. Samstundes har «meirope», eller unstaffed opening hours, auka dramatisk, frå 13 029 til 212 792 timar. UNISON peikar på at sjølvbetening skaper barrierar for barn, eldre og sårbare grupper, og aukar tryggleiksrisikoen. Mellom 2010 og 2024 blei 276 bibliotek stengde utan å bli erstatta med noko som helst.

Dette er altså eit land med store kulturelle og demokratiske tradisjonar som vi ofte samanliknar oss med her i landet. Når no krigsøkonomien står for døra, kan det vere viktig å studere historia frå Storbitannia.

PS: Også Klassekampens Yohan Shanmugaratnam og fotograf Line Ørnes Søndergaard har revisited UK ti år etter, nærmare bestemt Boston i Lincolnshire. Bibliotek er ikkje på tale i denne reportasjen, men mykje anna om forfallet i dette nabolandet vårt.

«Nasjonalbiblioteket er helt avgjørende for at norsk historie og navneskikk ikke “forsvinner i støyen”»

~ Anders Ericson ~ 1 kommentar

Kven seier dette? ChatGTP, etter ein åtte siders «samtale», der det første spørsmålet mitt var: «Etter svartedauen blei mange gårder øde, og blei kalt ødegårder. Noe som er blitt et norsk etternavn. Men har de tilsvarende i Sverige og Danmark?»

Eg sleit med å finne svar på dette på nettet. Bakgrunnen for namnet her i landet er det mykje å lese om, men den nordiske «utvidinga» fann eg lite om. Men så er eg heller ikke på nokon måte namnegranskar. Men så prøvde eg då KI.

Etter kvart måtte eg spørje korleis hen fann ut av dette, med mistanke om at nb.no var avgjerande. Dermed overskrifta her.

Eg er, igjen, imponert – og skremt. Men kan nokon med kunnskap om stadnamn, få meg ned på jorda igjen? Bruk kommentarfeltet.

Her er «samtalen» mellom meg og ChatGPT:

Les mer ««Nasjonalbiblioteket er helt avgjørende for at norsk historie og navneskikk ikke “forsvinner i støyen”»» →

Fred i biblioteket?

~ Anders Ericson ~ 1 kommentar

Nokre kjappe bibliotekbesøk den siste tida har påvist at eit sentralt tema for bokutstillingar denne vinteren er krig og fred og tilliggjande herlegdomar. For å seie det slik. Men Biblioteksøk fortel meg at berre 14 folkebibliotek i landet har boka Stopp våpenkappløpet.

Bloggen Trønderrød har ein omfattande omtale.

PS: Av dei 19 artikkelforfattarane er to av dei bibliotekfolk, Ragnar Audunson og Halfdan Wiik.

PS: Etter at Nasjonalbiblioteket for seks år sidan, uforståeleg, valde å leggje ned postlista Biblioteknorge har bloggar som denne problem med å få lesarar. Men nedanfor finn du ein enkel metode for å få nyheitsbrev på e-post kvar gong det er noko nytt her.

Les – og høyr – Agnes Ravatn!

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

Den nye romanen hennar, Doggerland, er ikkje berre frekk, underhaldande og medrivande, som vanleg frå hennar side, men denne gongen også ein skarp analyse av dei høgaktuelle problema for bok- og forlagsbransjen og for den allmenne lesevna og -lysten, då ikkje berre for born og ungdom. Og med eit småskummelt sci-fi-hint til den såkalla kunstige intelligensen.

Etter å ha lese Doggerland, eller før lesinga, bør alle bibliotekarar (og andre) lytte til ein episode i Litteraturhusets (Oslo) podkastserie med tittelen Ubehaget i lesekulturen der DnF-leiar Bjørn Vatne intervjuar Agnes Ravatn. Ein heil time, utan eitt dødpunkt.

Underteikna har lenge vore opptatt av motseiingane mellom biblioteket og den øvrige bokbransjen, særleg når det gjeld kampen om lydbøkene og e-bøkene og av den ikkje sjeldan utviste ignoransen til biblioteket frå antatte autoritetar på litteraturfeltet. For femti år sidan, i ml-rørsla, var det mykje snakk om å identifisere underordna motseiingar kontra hovudmotseiinga i alle problemkompleks. No, nokre timar etter lesinga av Ravatn, og podkasten, har eg ei kjensle av at biblioteket høyrer mest saman med resten av bokbransjen. Men vi får sjå.

Året som gjekk – og med dét åndshøvdingane

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar
Vi er i romjula, og her er førstesida i ein roman av Dag Solstad som eg ikkje les kvar jul, men nesten.

Éin av dei store forfattarane vi mista i 2025 var Dag Solstad. Her ei påminning om takketalen hans, «Ideen om det opplyste folket», då han fekk Nordisk Råd sin litteraturpris i Stockholm i 1989. Der folkebiblioteket speler ei hovudrolle. Nasjonalbiblioteket har både denne lyden og teksten, her i boka 14 artikler på 12 år.

Prisen fekk han for «Roman 1987», kanskje den viktigaste han nokon gong skreiv (høyr Klassekampens ferske podkast om denne boka, med Trygve Riiser Gundersen!).

Leselyst, treng deg på, her skal du motstand finne

~ Anders Ericson ~ 3 kommentarer

Lydboka er blitt det nye litterære mediet og truleg den leiande litterære forma fram til nokon lanserer fungerande nevro-litteratur (direkte innsprøyting). Men for ei veke sidan måtte eg minne om biblioteket og lånarane sitt totale nederlag i boklov-kampen om lydboka for to-tre år sidan.

Og gjennom eit dekret frå Nasjonalbiblioteket i dag er det definitivt at biblioteka skal stå på sidelinja og knapt nok det. For saman med Forleggerforeningen har NB no «blitt enige om en ny anbefalt utlånsmodell for digitale bøker i folkebibliotek». Modellen er ikkje berre nøyaktig slik (bibliotek-)pessimistane hadde tenkt seg seg, men i tillegg har vi fått ei formulering som denne: «Dersom boken leveres tilbake før utlånsperioden er over, er lisensen sperret for neste utlån inntil lånetiden for forrige låner er utløpt».

Lydbok-forsvinninga revisited

~ Anders Ericson ~ 1 kommentar

I eit blogginnlegg i 2023 følgde eg opp storbybiblioteksjefane som i Aftenposten hadde spurt: «Hva skjedde med det opprinnelige forslaget om leveringsplikt på digitale lydbøker til bibliotekene?«. I artikkelen «Høringsinstituttet og påvirkning gjennom den korporative kanalen» i Norsk statsvitenskapelig tidsskrift denne veka nærmar vi oss forklaringa på denne negativt paradigmatiske stadfestinga av den nasjonale politiske og juridiske aksepten for at delar av medievalet i biblioteka skal vere styrt av forlag og distributørar.

Biblioteka som høyringsinstansar er ein del av heilskapen, men ikkje hovudfokus i artikkelen. Dei tre forfattarane, to av dei velkjende frå ABI på OsloMet, er mest opptatte av at denne høyringa, til skilnad frå den førre, i 2013, «evner å mobilisere bredere politiske og felt-interne allianser». I 2013 var biblioteket ikkje tema i lovutkastet, i 2022 eit viktig element i høyringsutkastet, men så heilt vekk i den vidare prosessen.

Bibliotekjournalistikk – kor går du?

~ Anders Ericson ~ 1 kommentar

På elleve år har norsk journalistikk med bibliotek som hovudtema blitt redusert frå tre til eitt tidsskrift. Ja, kva så? Vi har jo sosiale medium! Men kva då med uavhengig, kritisk journalistikk?

Det heiderlege unntaket er sjølvsagt Bok og bibliotek. Men nyleg blei tidsskriftet Bibliotekaren nedlagt. I 32 år kom bladet, med mykje glødande fagforeiningsstoff, men også gode dosar uavhengig, viktig journalistikk. 

Forbundet vil no «utvikle nye måter å dele faglig og politisk innhold med medlemmene på». Vi må håpe på det beste. Men då Norsk Bibliotekforening fann å kutte ut tidsskriftet Bibliotekforum og nettjournalistikken sin i 2014, blei det berre «erstatta» av åtte «medlemssider fra Norsk Bibliotekforening», som bilag i Bok og bibliotek. Og mest med enkle kunngjeringar frå NBF-leiinga. Frå 2022 blei sidene berre to, og frå og med 2024 er dei vekk. På dei eigne nettsidene har NBF i år 25 artiklar til no, men mest høyringssvar og annonseringar.

Og apropos sosiale medium, så er det no over fem år sidan Nasjonalbiblioteket, på på ėin dags varsel, meldte at dei skulle leggje ned postlista Bibliotek-Norge, eit fagforum for bibliotektilsette og andre gjennom tjue år, der også politikarar og journalistar hadde heldt seg orienterte. Kva har vi i dag, eit brokete forum på NB, der det ikkje har vore liv sidan 29. september!? Om det finst lukka forum som fungerer, så fungerer dei ikkje for andre enn dei som er «innafor».

PS: I det nyaste nummeret av Bok og bibliotek ser vi at sosial uro på bibliotek er eit tema. Folk med interesse for slike «svenske tilstandar» kan med fordel lese det svenske Biblioteksbladet. Og for andre gode grunnar. I Sverige hadde vi også det erklært sosialistiske Bibliotek i Samhälle, som kom på papir og pdf fram til i fjor, men som no viser seg å vere ganske oppegåande på nett.

Kamp for meirope bibliotek?

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

Biblioteket i Stavern var det første «meirope» i Noreg i 2013. Oppslag i lokalpressa i desse dagar tyder ikkje på at meirope har styrka bibliotekets status.

I Klassekampen 17. november er dei tillitsvalde på Deichman negative til at byrådet no likevel prioriterer “meirope”: “… det er ikke noe faglig innhold i meråpne bibliotek utover at det står bøker i bokhyllene og ligger aviser på bordene”. Og: “det [er] ikke bibliotekets oppgave å demme opp for at det kuttes i fritidsklubbtilbudet”. 

“Meirope” heiter mykje meir treffande “staff-less” på engelsk. Det starta med ei dansk naudløysing for å unngå omfattande biblioteknedleggingar etter kommunesamanslåingane i 2007. Det er ei grei tilleggsteneste for folk med studiebehov og når arbeids- og reisetid skapar problem. men er det grunn til å hausse det opp som noko av det viktigaste å kjempe for?

>> I denne bloggen har vi 27 artiklar om fenomenet meiropne bibliotek.

2026 vil bli eit negativt tidsskille for kommunale tenester generelt, og særleg for kultur. Derfor vil nok “meirope” vise seg å auke rundt i landet. På jakt etter lettvint innsparing vil kommunane erstatte betjent opningtid med ubetjent. Ei anna «hendig» løysing blir nedlegging av filialar. Dei fem år gamle samanslåtte kommunane kan, utan å bryte lova, kvitte seg med avdelingar utanom den eine sentrale.

Flotte nye bibliotekbygg i ein del byar og kommunar gir eit falsk inntrykk av velstand, men i distriktskommunar er nedslitne lokale og låg bemanning det typiske. Talet på besøk har auka noko etter koronaen, men på tjue år har likevel talet på bibliotekbrukarar gått ned frå 54 til 48 prosent.