Kategori: Digitalisering

Nb.no – berre 26% av bøkene er skanna

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

40-års jubileumsutgåva til Nytt Norsk Tidsskrift (nr. 3-4, 2024) kjem med sjeldan kritikk av Nasjonalbiblioteket vårt. Kort oppsummert: Trass i hyppige påstandar om at den verdsberømte digitaliserte tenesta deira er altomfattande når det gjeld bøker, er dette positivt feil. Til dømes er berre 26% av bøkene utgitte mellom 1814 og 1905 digitaliserte der.

Den elleve sider lange artikkelen Den digitale litteraturarven og myten om «alt» er skriven av Frode Lerum Boasson, Anders Skare Malvik og Knut Ove Eliassen, høvesvis førsteamanuensis og professorar i nordisk litteraturvitenskap ved NTNU. Dei blei medvitne om dei store manglane under arbeidet med eit tekstkorpus for å kunne drive digital forsking på norsk 1800-tal.

For dei som ikkje har fri tilgang til NNT siterer eg eitt av fleire oppsiktsvekkjande avsnitt:

“Målt opp mot registrene representerer titlene i Nettbiblioteket Bøker ca. 26 % av «alle» registrerte titler i Alma / Oria, mens samlingen rommer ca. 53 % av titlene i Norbok. Siden Nettbiblioteket Bøker inneholder en hel del materiale som burde vært registrert i Norbok, men altså ikke er det, synliggjør sammenligningen at Norbok-registeret for perioden er ufullstendig, og samtidig at digitaliseringen av «norske bøker» er langt fra komplett. Det er dermed vanskelig å fastslå hvor mye av «alt» norsk materiale fra perioden som egentlig er digitalisert. Det vi imidlertid kan si med sikkerhet, er at 13 446 titler utgitt mellom 1814 og 1905 som er registrert i Norbok, ikke er representerte i den digitale boksamlingen. Legger vi også til at det ikke finnes absolutte data for hvor stort samsvar det er mellom de registrerte utgivelsene i Norbok og den faktiske utgivelseshistorikken i perioden (det kan ha blitt utgitt bøker på 1800-tallet som ikke har blitt registrert), blir det klart at vi i realiteten umulig kan fastslå den digitale samlingens representativitet”.

Forfattarane vedgår at “Institusjonell hybris kan være en ressurs …”, men funna deira samsvarer dårleg …

Les mer «Nb.no – berre 26% av bøkene er skanna» →

Internet Archive: Bibliotek taper – igjen

~ Anders Ericson ~ 5 kommentarer

2. februar var kulturhovudsaka i Klassekampen halvannan side negativ omtale av Internet Archive (IA), det private, ikkje-kommersielle biblioteket som låner ut skanna bøker på nett. Dei er saksøkte av fire digre forlag i USA, og no vurderer norske forlag å hengje seg på, får vi vite, godt hjelpt av venstresidas dagsavis.

Men kor lurt er dette i ei tid då den internasjonale underhaldningsbransjen digitaliserer og kommersialiserer stadig fleire medieformar? Og då politikarar overser eller ofte tynar bibliotektilbodet? Kvifor ikkje opne for drøfting av andre modellar enn den 300 år gamle copyrighten?

Avisa har vald å ikkje intervjue folk med andre synspunkt, i til dømes copyleft-miljø. Og heller ikkje bibliotekaktivistar. Vi får vite at nasjonalbibliotekar Sira Myhre «synes ikke noe om» det IA står for. Mens Kim Tallerås ved ABI/Oslo Met får forklare litt om rettssaka (endå eit problem her er at det ikkje blir forklart at «fair use» er USA-juss og irrelevant i Noreg).

Oppslaget har i ettertid verken fått oppfølging eller skapt debatt, noko som er sjeldan for prioriterte saker om kultur i denne avisa. Heller ikkje ein kortversjon av denne teksten fekk plass på debattsidene. Derfor ei utdjuping her:

Les mer «Internet Archive: Bibliotek taper – igjen» →

Bibliotek og opphavsrett – lys i tunnelen?

~ Anders Ericson ~ 2 kommentarer

Utan verken første- eller n’tehands kunnskap om US-amerikansk styringsverk og juridiske prosessar, tar eg sjansen på å dele dette frå Stillehavskysten: San Francisco Board of Supervisors, som ser ut til å ha mykje makt i denne byen, har einstemmig gått inn for eit lovforslag som vil gjere verksemda til Internet Archive lovleg. Pluss tilsvarande som andre bibliotek står for. Internet Archive skreiv sjølv om dette i april.

Internet Archive inneheld blant anna Wayback Machine med arkiverte kopiar av utruleg mange nettstader frå 1996 og frametter, arkiverte lydband, dataprogram og filmar osv., som anten er opphavsrettsleg beskytta eller har ein Creative Commons-lisens. Dei samlar også digitaliserte bøker frå ei rekke bibliotek verda rundt. Men bokbransjegigiantane i USA ønskjer å knekke IA gjennom ei omfattande rettssak der dei påstår at tenesta er rein piratverksemd.

Men lovforslaget var i alle fall ikkje skrota enno i oktober, for då blei politikaren som gikk i spissen for forslaget, utnemnd til IA-helt for 2023.

På bloggen har vi skrive mykje om IA gjennom fleire år. Og bruker Wayback Machine titt og ofte. Til dømes 5. desember då eg skreiv om skillingsvise-tenesta til Gunnerusbiblioteket i Trondheim. På WM fann eg at tenesta i alle fall hadde vore på nett sidan 27. januar i år. Då var nettstaden lasta ned første gong.

Skillingsvisdom på Gunnerus

~ Anders Ericson ~ 1 kommentar

Kor mange spørsmål kjem ikkje på bibliotekar-lister og -forum av typen: «Ein lånar ønskjer teksten til ei vise som startar slik: ….». Om du ikkje finn det på DuckDuckGo eller andre søkemotorar, på nb.no eller diktregisteret på Kongsberg (eg trudde det var på Elverum?), har det no kome eit «nytt» alternativ: nettstaden «Skillingsvisene i Norge«, utarbeidd av Gunnerusbiblioteket ved NTNU.

Her er det søk på førstelinje, tittel, forfattar, stad, år osv. og på emneord, sjå emneordskya. Dei eldste er transkriberte og søkbare på heile tekstane, også i dei vanlege søkemotorane.

Interessant for oss i dag: Arbeidaragitatoren Carl Johan Michelsen sin tekst «I Anledning af en Nordmands og en Jødes Samtale». Direkte inspirert av Henrik Wergeland sin kamp for å oppheve jødeforbodet i Grunnlova. Det er elles p.t. 37 treff på emneordet Etnisitet.

Sjå også Gerd Karin Omdal sin omtale av Michelsen og denne tidlege antirasistiske norske teksten (side 406 ff).

Kor «nye» er 18 til 23 år gamle bøker?

~ Anders Ericson ~ 1 kommentar

Klikk og kikk: Bøker frå 2004 og -05 om «Midtøsten» som i 2024 vil bli «nye» på nb.no. Sortering: Relevans. (13.10.23 var det 874 treff, av desse 9 «frie»).

I ei nyheitssak hos Nasjonalbiblioteket sjølv er det mest openberre nye at i bokbasen på nb.no skal fem fleire år bli «frie», no til og med 2005. Altså bøker som var nye for 18 til 23 år sidan. Og, ein bør ikkje juble for høgt: «Avtalen inngås som et prøveprosjekt for 2024 og 2025».

Vi må til Kopinor for å få sjå heile avtalen. Eg har i kveld ikkje samanlikna han grundig med den nogjeldande frå 2012 (Wayback-kopi). Ikkje er eg jurist, heller. Men her har vi nokre fleire ting å tyggje på:

  • I opningskapitlet «Bakgrunn» heiter det: «Kopinor kan inngå kollektive avtaler med avtalelisensvirkning som gjør det mulig å kompensere opphavere og utgivere og gi befolkningen tilgang til utgitte åndsverk». Kva betyr dette frå eller til?
  • Det står no at «Det skal ikke legges til rette for at materialet, bortsett fra metadata, gjøres søkbart via eksterne søkemotorer». Mens det i 2012-avtalen heiter at «Materialet vil bli gjort søkbart via søkemotorer». Men har dette eigentleg fungert? Uansett: Det verkar ikkje som brei marknadsføring av denne tenesta er særleg høgt prioritert.
  • Nytt om vederlag: I den nye avtalen heiter det: «Det betales i 2024 et årlig samlet vederlag på 24,5 mill. kr for tilgjengeliggjøring av beskyttet materiale etter denne avtalen». Mens i den nogjeldande er det snakk om til dømes kr 0,36 per opna side i 2013 osv osv. pluss indeksregulering og «Nasjonalbiblioteket faktureres for det antall sider som til enhver tid er tilgjengeliggjort». Er dette nye eit forsøk på, frå NB og departementet si side, å unngå å sprenge budsjettet, eller er det berre ei ad-hoc-løysing for dei to åra avtalen gjeld?
  • Det står at «Nasjonalbiblioteket vil regelmessig, etter nærmere avtale, dele relevant statistikk om bruken av materialet». Dele med kven? Det har ikkje til no vore enkelt å finne statistikk om bruken.

Ein ting til: Avtalen seier framleis ingenting konkret om dei mange avgrensingane (Wayback-kopi) som gjeld for folk utan Feide-tilgang (UH og skoleverket). Men slikt er heller ikkje vore presisert i dag. Kultur- og likestillingsminister Lubna Jaffery sa under lanseringa i dag blant anna: «Dette er en stor dag for lesere av alle slag, ikke minst for elever og forskere». Betyr dette at «vanleg folk» ikkje har så mykje å juble for? (omtalen min tidlegare denne veka av den nye boka til Henrik G. Bastiansen handla i stor grad om desse avgrensingane).

Til no i dag (13.10. kl 23.50) er Bok365 dei einaste som gir treff på Google nyheitssøk, då berre ei NTB-melding med eit staseleg foto, men med lite informasjon. Forfatterforeninga har ørlite meir, og endå fleire flotte foto frå evenemanget.

238 ferske boksider om Nasjonalbiblioteket, men …

~ Anders Ericson ~ 2 kommentarer

I boka “Når fortiden blir digital” slår medieforskar Henrik G. Bastiansen fast at Nasjonalbiblioteket er “det nye digitale navet i Forsknings-Norge”, men gjeld det også for “vanleg folk” som søkjer kunnskap? Boka handlar i stor grad om NB, men er slett ikkje den breie analysen av institusjonen og tenestene som mange på bibliotekfeltet saknar. 

>> Nytt 13.10.: I eit intervju i Bok og bibliotek «saknar [Bastiansen] ein offentleg debatt om korleis Nasjonalbiblioteket løyser dette oppdraget, og betydninga av arbeidet, ut over det vellukka imaget som «flinkast i klassen».

Her er den snart 14 år gamle boka til Marianne Takle framleis det beste vi har. Bastiansen skal ha at han i alle fall nemner tilrådinga hennar om at den altomfattande digitaliseringa “burde vært debattert”. For det skjedde aldri. Han nemner også Tord Høivik sitt forslag om å prioritere det mest etterspurde materialet, og han er innom Eirik Newth si etterlysing av samhandling med brukarane og dermed auka engasjement og bruk. 

Bastiansens bok handlar om digitalisering, og aller mest om NB sine digitale tenester, alt frå digitaliseringa av alle norske bøker som starta i 2006, etter kvart også lyd- og bilet-medium, til nye, “kunstig intelligente” appar som effektivt kan grave djupt i dei enorme datamengdene og utføre analysar som ville tatt fleire årsverk om ein skulle jobba med analoge medium.

For forskarar, og for historikarar spesielt, presenterer han gode digitale metodar og verktøy, men åtvarar samtidig om skilnadene på analog og digital forsking; til dømes “[vil] man fort oppleve å finne det man søker etter. Det betyr at søkeresultatene faktisk blir forutbestemt av det man på forhånd er interessert i.” 

Bastiansen vedgår at også for forskarar kan IT-verktøy vere krevjande: “Generasjonene som har vokst opp med Google … er ikke IT-eksperter av den grunn, men trenger også veiledning og hjelp”. Søk i basane krev fleire innstillingar for å bli presise, og ein skal jobbe nærmast dagleg med den enkelte tenesta for å halde vedlike eit høgt nivå.

Også underteikna finn mykje av dette interessant, men når kjem altså det uavhengige forskingsbaserte verket om NB og tenestene deira på godt og vondt? I den norske biblioteksektoren er det ingen tvil om at dei siste tjue åra med NB har vore kontroversielle på fleire måtar. 

I boka får vi nokre få ymt her og der om utfordringar på NB undervegs, men sjeldan noka utdjuping. Men noko av dette har jo hatt følgjer for korleis tenestene er blitt utforma og korleis dei framstår for brukarane. Til dømes nemner Bastiansen, men berre i forbifarta, …

Les mer «238 ferske boksider om Nasjonalbiblioteket, men …» →

Alt snakket om digitalisering …

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

… er berre snakk. I alle fall når det gjeld biblioteka si sikring av historie og kunnskap. I desse dagar får vi vite av vår eigen regjering at digitalisering av norsk materiale ved Nasjonalbiblioteket ikkje er så viktig likevel. Og i USA har Internet Archive tapt første runde i kampen om deira digitale “National Emergency Library” då dei fleste biblioteka i landet måtte stenge under Koronaen.

Kunnskapsinstitusjonane og sjølvtilliten

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar
Januar 2023 i Moss. I bygget bak «snøhaugen» held læringsplattform-produsenten Skooler til.

Åtvaring som gjeld 2023 og frametter: Denne bloggaren kjem til å halde fram med å stille spørsmål ved digitaliseringa av samfunnet. Når det er naudsynt. Det er det slett ikkje alltid, men til dømes torsdag refererte eg til ein miks av debattar som pågår sidan før jul om digitalisering versus langlesing i skolen, no også i høgare utdanning. Ikkje minst i Morgenbladet og Klassekampen finner desse debattane stad.

I sistnemnde avis var kronikken i går av Lars Audun Bråten, lektor og medievitar: «Skolen som motvekt» og med stikktittelen «Hvordan skal lærere kunne konkurrere mot gaming og Tiktok? Svaret er at det skal vi ikke. Skolen må gjenfinne sin selvtillit».

Han skriv blant anna: «Problemet er imidlertid at også skolen, inkludert videregående skole, rir på en i overkant teknologioptimistisk bølge. … Spørsmålet melder seg: Hvordan skal lærere kunne konkurrere mot gaming, korte TikTok-videoer og morsomme bilder på Instagram? Svaret er at det skal vi ikke, og vi må slutte å late som at vi må det. Skolen må gjenfinne sin rolle som en kulturell motvekt mot hovedstrømningene i samfunnet».

Blir dette for langt? 😉 Det kjem litt til, men då om biblioteket sin sjølvtillit:

Les mer «Kunnskapsinstitusjonane og sjølvtilliten» →

Lesedebatt pågår

~ Anders Ericson ~ 1 kommentar

Ofte er det primært grunnskoleungane sin ukritiske skjermbruk og funksjonell analfabetisme det handlar om, så også i desember då ei stor norsk undersøking om digitalisering i skolen (GrunnDig) blei publisert, omtrent samtidig som den svenske skolministeren annonserte i riksmedia at «Digitaliseringen i skolan har varit ett experiment». Dei to utspela var slett ikkje berre positive til utviklinga, blant anna minnar ministeren om at digitaliseringa gjer at «åtskilliga timmar framför en skärm per dag görs på bekostnad av annat».

Men så har vi utfordringane når dei håpefulle har starta på høgare utdanning. Og ikkje kan eller vil lese lengre tekstar. Professor Espen Ytreberg seier om dette til Morgenbladet 3. januar: «– I all min tid på universitet har jeg ikke sett noen større utfordring for undervisningen. … Blant mindre studenter leser nå et flertall nesten ikke annen kunnskapsbasert tekst enn det vi gir dem som pensum (…) Vi kan ikke bare lære studentene om det som står i bøkene – vi må nå også lære dem hva og hvordan de skal lese. Det må vi gjøre på tvers av en medie- og samfunnsutvikling som gjør langsom og konsentrert lesning av krevende tekster svært vanskelig».

For ikkje å gå altfor mykje i detalj, overlet vi ordet til Sandra Lillebø i Klassekampen i dag. Ho nemner først …

Les mer «Lesedebatt pågår» →

Nokre e-bokbetraktningar

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

Den svenske Bokmessan er over, med blant anna ein debatt om «hur vi ser till att biblioteken kan använda den digitala backlisten för att fullgöra sitt uppdrag». Altså ikkje berre det nyaste nye. Noreg er nemnd i denne samanhengen, og nærmast som «best i klassen»: «[man har] i Norge avtalat med samtliga förlag gällande backlist-böcker fram till år 2000». Hurra!?

Nei, norske forlag kjem då nesten ikkje med e-bokutgåver av anna enn krim, «løkkeskriftbøker» og relativt populære titlar frå dei siste 15-20 åra. Vi har sett litt på dette:

Her søk i Bookbites på dei Brageprisnominerte for skjønnlitteratur for vaksne i 1997 og -98, altså dei siste åra før det første gjennomslaget til e-boka (titlar i alt er tatt frå Wikipedia):

Brit Bildøen 9 av 14 / Kjartan Fløgstad 6 av 49 / Hans Herbjørnsrud 3 av 9 / Liv Køltzow 11 av 14 / Sissel Lie 3 av 18 / Geir Pollen 9 av 14.

Og så nokre frå den førre generasjonen, nemleg vinnarane av Riksmålsprisen frå 1960 til -65: André Bjerke 0 av 31 / Solveig Christow 0 av 34 / Odd Eidem 0 av 33 / Gunnar Bull Gundersen 0 av 23.

Og heller ikkje av nyare bøker finst det mykje digitalt, jamfør den norske Bransjestatistikken for 2021 (pdf, side 15): «Innenfor allmennlitteraturen er sakprosa i liten grad på digitale flater, mens skjønnlitteratur samlet er på 32% og barne- og ungdomslitteratur er på 26%».

Så må vel svenskane sin påstand handle om Nasjonalbiblioteket si digitalisering og fri bruk? Men éin ting er at …

Les mer «Nokre e-bokbetraktningar» →

Ny digitaliseringsplan, men kva med skolebiblioteket?

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

For eit par veker sidan gjekk kunnskapsminister Tonje Brenna ut med 17 millionar til styrking av skolebiblioteka i 26 kommunar. Dette for å auke leseferdigheitene, heiter det. Det var jo bra, men 26 kommunar er berre 7 prosent av alle.

Nrk.no intervjuar i dag Brenna (AP) og forgjengar Jan Tore Sanner (H) om ein ny plan for digitalisering i skolen. Det handlar jo om papir versus digitalt. Men skolebiblioteket er ikkje nemnt med eitt ord.

I mars i år hadde Brenna eit innspelsmøte om dette arbeidet. Vi reknar med at bibliotek- og skolebibliotekmiljøa var innbydde dit?

Alvorleg åtak på digital bibliotekverksemd

~ Anders Ericson ~ 1 kommentar
Dagens 70-årsjubilant, Per Petterson, har 41 bøker i Open Library. Pluss nokre radioinnslag. Klikk og kikk

I magasinet The Nation er det i dag ei større sak som opnar slik:

«I eit oppsiktsvekkjande innspel innlevert 7. juli i det pågåande søksmålet deira, skuldar fire gigantar innan forlagsverda (Hachette, Penguin Random House, HarperCollins og Wiley) Internet Archive for å stele, å utføre «storskala brot på opphavsretten» og å «[spreie] fulltekst digitale piratkopiar gratis.» Dette er ganske ville påstandar – spesielt med tanke på at Internet Archive’s Open Library opererer på dei tradisjonelle vilkåra som biblioteka i dette landet har følgt i fleire hundreår. Open Library låner ut bøker, som det eig, til éin låner om gangen, for ein fast periode – akkurat som alle andre bibliotek. Som alle andre offentlege bibliotek tar ikkje Open Library pengar for denne tenesta. Hovedskilnaden er at Open Library låner ut e-bøker på nett. Kvar e-bok blir skanna frå ein papirkopi, og papirkopien er lagra og sirkulerer ikkje; denne praksisen kallast Controlled Digital Lending, eller CDL».

Dette er ei sak også hos EFF (The Electronic Frontier Foundation) og sjølvsagt hos Internet Archive sjølve. Som også ber om økonomisk støtte for sitt eige forsvar. Denne bloggaren sende i alle fall 25 dalar.

Opplevingar med papir

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar
Berre dei aller største Pressbyrån har desse to i tillegg til Expressen og Aftonbladet

Torsdagar skal det vere noko nytt på bloggen, men oppsummeringa etter den stockholmske globale idéverkstaden krev litt meir tid. Derfor berre nokre lause tankar rundt papirbaserte medium og institusjonar. På bussen heim gjennom Värmland.

Klassekampen, elles ein av dei mest «papirtrygge» norske avisene, så lenge dei ikkje konkurrerer om nyheiter, har nyleg sett på papirprisutviklinga og (dermed) strategival i avisbransjen. Veldig kort fortald: Dei nemnde prisane har auka 70 %, stadig fleire lesergrupper går no helst digitalt og mange synst kortfatta bodskap frå influenserar og andre via sosiale medium er meir enn bra nok.

Vi har enno ikkje sett det heime på same måten som i Sverige, i alle fall Stockholm, men etter nokre dagar her borte konstaterer vi blant anna at papiravisene er heilt vekke frå frukostsalane i hotella, og berre dei aller …

Les mer «Opplevingar med papir» →

Lenkeråte?!

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar
Tillegget til Wayback Machine i Safari

Dette er eit falskt eller i beste fall forskjønnande ord for at lenker har slutta å virke. Lenkeråte gir inntrykk av at ein ukontrollerbar sjukdom har råka nettstaden. Og ordet tilslører at også venteleg høgst seriøse utgivarar, til og med bibliotek og bibliotekorganisasjonar, plutseleg kan snu heile eller store delar av nettstaden på hovudet og/eller «effektivisere vekk» alt som ikkje er hyperaktuelt.

Denne bloggen, med fleire, har lenge vore offer for Norsk Bibliotekforening sine minst to store omleggingar sidan ca. 2014. Og no registrerer vi det same med Bibliotekarforbundet. Dette er synd for både fagfolk, forskarar, journalistar og politikarar som arbeider med bibliotekpolitikk i eit litt lengre perspektiv enn sidan hausten i fjor.

Men du kan jo gå til Nasjonalbiblioteket, svarer du kanskje. Nja. Bibliotekarforbundet sitt tidsskrift «Bibliotekaren» er skanna i Rana, men berre til og med 2016-årgangen. Det same gjeld «Bok og bibliotek», men berre med to av seks nummer det året. Og NBF sitt «Bibliotekforum» (1995-2014) har dei ikkje starta på enno, trass i lovnadar vi har fått referert.

Så her på bloggen må vi søkje og grave etter nye lokasjonar, om dei finst. Eller bruke Wayback Machine (WM). Med desse to metodane klarte vi i dag å «gjenopplive» dei tre lenkene i det siste avsnittet i denne bloggposten frå 2019. Dette var nokre viktige artiklar om bibliotekutfordringane i UK og i DK, men vi kan ikkje bruke tid på meir enn brøkdel av alt det andre som er dødt. Eller altså drept.

Men slett ikkje alt er på WM heller. Gjer det til ein vane å lagre på WM når du har ein mistanke om at noko viktig også er flyktig! I nettlesarane Chrome, Firefox, Edge og Safari kan du laste ned eit praktisk tillegg til WM i verktøylinja, så er arkivering gjort med eitt klikk eller to.