Kunstig intelligens – What’s next?

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

Annelin Eriksen, professor i sosialantropologi, skreiv i «Ex-Machina-spalten» i Klassekampen måndag om blant anna kryobiologi og vitrifisering; digital bevaring av menneskelege minne. Dette må vi vel også no, forsøke, å forstå. Studieobjekta hennar ønskjer blant anna å «få direkte tilgang til fremtidas historiske personer». Men ho er skeptisk: «Teknokapitalismen spiser seg stadig inn i de mer intime sfærer av menneskelivet. Ser vi konturene av et konsummarked for det vi kan kalle evighetsteknologi?» 

Eg har akkurat lese den ferske boka hennar, «Evighetsmennesket : om teknologi, vitenskap og udødelighet» (Universitetsforlaget, 2023). Noko hadde eg høyrt litt om før, blant anna i god, gamal sci-fi-litteratur, noko måtte eg lese to eller fleire gongar, før eg kanskje måtte gi opp og himle med auga; – Kor gærne kan rike US-amerikanarar bli?! Men noko brukte eg merketusjen på for å hugse til neste utgåve av ChatGPT, eller den neste etter der igjen.

Fellesnemnaren for dei ulike personane, miljøa og verksemdene Eriksen skriv om er at dei nektar at eksistensen skal slutte når blodpumpa gjer det. Noko er mest hyper-individualisme, noko er mest new age-religion, mens noko er forsøk på oppfølging av pacemakeren og kunstige hofteledd, og nærmar seg faktisk vitskap. Men merk at fleire av miljøa ho skriv om er svært små og kanskje utdøydde (sic!) før vi veit ordet av det.

Når ho dreg inn «vanleg» kunstig intelligens i dette, oppnar ho litt andre dørar enn i anna eg har lese om KI. Slikt er nyttig.

Eg trur Annelin Eriksen har orda sine i behald, og eg skal ikkje levere denne boka til nærmaste loppis.

Kor går IFLA og vi?

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

Når nokon skal skrive historia om organisasjonen IFLA, blir det, i tillegg til dei alarmerande udemokratiske og arbeidsmiljø-øydeleggjande prosessane i 2022 ff, umuleg å styre unna den sterke tilnytinga til multimilliardæren Bill Gates. For verksemda til IFLA er til 67% finansiert frå Stichting IFLA Global Libraries (SIGL), ei forkledning for Bill and Melinda Gates Foundation (BMGF).

I dag er det to syn på dette; anten blir det sagt å vere ei stor, smilande lykke for IFLA og biblioteka (jf illustrasjonen til venstre), eller Gates’ filantropi er som Tim Schwab i dag skriv i The Nation: «a thin silver lining in a very dark cloud» (til høgre ei fersk bok av han om same tema).

For noko er i ferd med å skje. Schwab skriv blant anna (mi omsetting): «Ei veksande gruppe av Gates sine tiltenkte mottakarar kritiserer han i dag for å gjere meir skade enn nytte, og nokre har eksplisitt bede han om å slutte å hjelpe. ‘Bill Gates bør slutte å fortelje afrikanarane kva slags landbruk dei treng’, heiter det i overskrifta til ein kronikk i Scientific American, skriven av Million Belay og Bridget Mugambe frå Alliance for Food Sovereignty in Africa. Kritikarane, som spenner frå bondeorganisasjonar i Afrika sør for Sahara til folkehelseekspertar over heile verda, og skolelærarar i USA, peikar på faren for høge ekstra kostnadar ved Gates sine filantropiske krosstog og dei enorme følgjeskadane dei etterlet seg».

2 gull til bibliotektidsskrift – med stor takk til IFLA-toppane …

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

Det svenske Biblioteksbladet har gått til topps i to kategoriar i det nasjonale Publishingpriset. Prisane fekk dei for nummer 4, 2022, eit temanummer i to språklege utgåver, på svensk og engelsk. Temaet var det pågåande demokratiske underskotet i IFLA-leiinga og informasjonstørka til presse, fagmiljø og anna omverd (kortversjon, sjå ein «2 minutts» gjennomgang).

Nummeret vil bli ståande som ein sentral referanse for all historieskriving og forsking på denne utrulege prosessen i det som skulle vore ein av verdas mest demokratiske organisasjonar.

Men blir det noka uavhengig forsking? Det er ikkje teikn til initiativ til det i bibliotekmiljøet. Lojaliteten oppover, laugsånda og konsensusen i det vesle fagmiljøet vårt har gjennom denne prosessen vist seg knallsterk, med dei få unntaka Biblioteksbladet, «Felicity Jupiler» og denne bloggen.

Når det gjeld den planlagde boklege markeringa av hundreårsjubileet til IFLA i 2027, kan det sjå ut som at organisasjonen berre vil «update the book published in 1977», altså til 50-årsjubileet. Som ikkje var forfatta av profesjonelle historikarar, men av ein psykolog og ein bibliotekar og tidlegare sekretær og visepresident i IFLA.

Men det finst jo miljø innan profesjonsforsking, til dømes eitt under same tak som den norske bibliotekutdanninga … (del gjerne).

Hei, bokbransjen. Kor enormt trugsmål er eigentleg biblioteket?!

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

Etter tjuefem år som journalistfrilansar / berre periodevis full/deltids jobb (slutta i fast jobb i staten ved 48, men har aldri angra!) kunne pensjonen vore betre, så biblioteket kjem godt med. Men då må eg ofte på VENTELISTE.

Her gjorde eg i dag eit kjapt søk i fem bibliotek på seks av dei titlane eg p.t. står på venteliste for. Alle er nye og relativt kjende bøker av året, men ikkje direkte bestseljarar. Eg har utelate bibliotek i småkommunar; for der må slike titlar nesten alltid vente på at dei kjem frå innkjøpsordninga. Eg har anonymisert biblioteka, men to av dei lar seg nok identifisere. Datasystema i dei fem biblioteka framstiller ventetida på ulikt vis. Vitskapeleg er dette ikkje, men nokon må gjerne gjere det grundigare.

Eg har ikkje sett på e-bøker eller lydbøker. Det er då grenser for sjølvplaging.

Les overskrifta ein gong til, og klikk så på tabellen. I’ll say no more.

Lesestatistiske forviklingar

~ Anders Ericson ~ 1 kommentar

Ikkje minst bibliotekfolk har forsøkt å avdramatisere Berhard Ellefsens utspel om «Lydboka … en kulturell katastrofe» i Morgenbladet nyleg, men det har ført til meir snakking forbi kvarandre enn fruktbar debatt. BE må derfor minne om hovudpoenget sitt i avisa i dag: «… lesing av bokstaver på en bokside er en uerstattelig betingelse for verden slik vi kjenner den». 

Dette hadde fortent ei nasjonal, tverrfagleg oppfølging, men i staden får vi, så langt, berre nye, sprikande debatt-trådar. Men som også kan ha godt av ein omgang i debattkverna:

Bibliotekforskar Terje Colbjørnsen meiner å trumfe Ellefsen med statistikk frå Leserundersøkelsen, men får til svar i dag at denne er «basert på selvrapportering, altså at man spør et menneske på telefon om hvor mye hen leser. Et eksempel på Leserundersøkelsens upålitelighet: Den viser så å si ingen endring i lydbokkonsum mellom 2013 og 2021″.

Dei tre i Deichmanleiinga viser til utlånsauken av p-bøker der i huset, men BE repliserer: «Ser vi utover Oslos kommunegrenser, har utlånet av bøker i norske bibliotek hatt en tilsvarende negativ utvikling som boksalget. I 2012 ble det lånt ut 3,4 bøker per innbygger i Norge, i 2022 var det 2,15. Dette er også et enormt fall! * »

Også frå eit visst anna bibliotek i Oslo sentrum ser verda litt annleis ut enn frå fjord og fjell: «Er dette gullalderen for norske bibliotek?»

* I Morgenbladet 10. november har NB-avdelingsdirektør Tinnesand eit innlegg med stikktittelen «Tallene som Bernhard Ellefsen bruker, er ikke sammenlignbare». For det har vore endringar i det statistiske grunnlaget. Han korrigerer Ellefsen sitt utlånstal frå 2,15 til 2,21 pluss 0,17 for e-bøker. Altså formidable 2,38 …

Lydbok-juridisk dragkamp

~ Anders Ericson ~ 1 kommentar
«The phonograph at home reading out a novel.» From ‘The Papa of the Phonograph,’ Daily Graphic (New York), April 2, 1878

Klassekampens hovudoppslag på kultur i dag handlar om dette som kjem godt fram i stikktittelen: «Det er uproblematisk å åpne for utlån av digitale lydbøker, mener Bibliotekforeningen. Forleggerforeningen er uenig». Litt meir i detalj:

«På oppdrag fra Forleggerforeningen har jussprofessor Ole-Andreas Rognstad utredet en ordning med leveringsplikt for lydbøker til bibliotekene. Han konkluderte med at det er «tvilsomt» om en slik regel kan innføres uten å komme i konflikt med lovgivningen i EU og EØS» (sjå side 47 ff her).

Mens advokat Vebjørn Søndersrød, engasjert av NBF, «mener det ikke er noe i veien for at bokloven også kan omfatte en leveringsplikt for lydbøker. … det koker ned til kompensasjonen som blir gitt til forfatterne..». Det siste går også fram på NBF si heimeside i dag (sjå Søndersrød sitt notat).

NBF-leiar Vidar Lund oppsummerer i Klassekampen: «– Derfor er det ekstra viktig at regjeringen nå blir informert om at leveringsplikta kan innføres uten å være i strid med lovgivningen».

Det har til no (1. november, dvs. ein månad før fristen går ut) berre kome inn tre, svært tynne, høyringssvar til utkastet til forskrift, der biblioteka altså glimrar med sitt fråver.

PS: På Bok365 i dag er også biblioteka i fokus. Også her er Vidar Lund intervjua. Lydbøkene er nemnde, men innkjøpsordninga og litteraturutvalet i folkebiblioteka er utgangspunktet.

Wenche Blomberg er ute av – alle – sogene

~ Anders Ericson ~ 2 kommentarer
Wenche Blomberg under lanseringa på Tronsmo i 2007 av Litteraturlisteguiden Vade mecum, éin av 15 titlar av ymse sjangrar frå handa hennar.

Wenche Blomberg gikk bort 26. oktober etter ei tids sjukdom, 80 år gammal.  Det svenske ordet «mångsysslare» er den beste karakteristikken av henne. Men alt ho dreiv med var seriøst og ofte kritisk vinkla. Bibliotekarverksemd var berre éin av dei to utdanningane og svært mange fag- og interessefelta hennar.

Bibliotekar, uteksaminert i 1976, var ho vel berre ein periode på Stovner filial i Oslo. Men der ho markerte seg – igjen – som forsvarar av dei svakaste. Nokre ungdomar var på grunn av bråk kasta ut av kjøpesenteret. Så «rømte» dei opp i biblioteket, på messaninen i andre etasje. Men då vektarane ville inn etter dei, blei dei stoppa av Wenche. Dette blei ei sak med leiinga på Deichman. Wenche fekk ikkje sparken, men valde sjølv å seie opp nokre månader seinare. Den tillitsvalde den gongen, som no stadfestar denne historia, fekk derimot ei skriftleg åtvaring for å ha støtta Wenche.

Wenche blei så kultursjef i Sel i Gudbrandsdalen, og med dette geografiske utgangspunktet «gründer» av «fjellbiblioteket», først på ei DNT-hytte i Rondane, så i store delar av den Sør-Norske fjellheimen.

Dei siste åra var det mest Skogfinneforeninga og den sigerrike kampen for museet på Svullrya som opptok henne.

Det er ikkje mange som har fått statsstipend, men Wenche fekk det, som éin av fire i 2008. Fri Fagbevegelse hadde eit intervju med henne den gongen, som gir eit inntrykk av dei mangfaldige innsatsane hennar.

Lydboka – ein kulturell katastrofe?

~ Anders Ericson ~ 1 kommentar

Bernhard Ellefsen brukte i Morgenbladet 29. september ei dobbeltside på lydbøkene: “Å hevde at lydboklytting er det samme som lesing, tilslører en kulturell katastrofe”. Han viser til at salet av fysiske bøker er redusert frå 19 til 11 millionar det siste ti-året. Mens det samtidig er 10,7 millionar årlege strøymingar av lydbøker. Retorisk spør han: – “Åtte millioner ut, nesten elleve inn – pjuh! Da er vel tapet mer enn kompensert for og alt såre vel?”

Ellefsen polemiserer godt mot Storytel og kjeldene deira sine konklusjonar, blant anna: «Høre bok eller lese bok? For hjernen din spiller det ingen rolle!». Og han peikar på den store vridinga mot underhaldning og særleg krim som lydbokstrøyminga står for. Og på at bruken av strøyming er så lite «forpliktande», samanlikna med kjøp av bøker: “Der et stort flertall hører ferdig de bestselgende krimbøkene de begynner på, er det et nesten like stort flertall som hopper av nobelprisvinner Olga Tokarczuks roman Løperne”.

Oppsummert frå Bernhard E.: “Der gode bøker, i større grad enn gode filmer, god musikk eller god billedkunst, i lang tid har hatt reelle muligheter til å nå et ganske (og noen ganger veldig) bredt publikum, er den sjansen nå betraktelig mye mindre. Når vi vet hvilken kulturell betydning boken som medium og litteraturen som kunstform har hatt de siste århundrene, er det en dramatisk erkjennelse”.

Gløym at Ellefsen i bibliotekmiljøet er den aller største og styggaste kasseringsmoralisten, og les denne saka hans i MB.

I helgas nummer av Morgenbladet svarar tre av leiarane på Deichman …

Les mer «Lydboka – ein kulturell katastrofe?» →

Biblioteket som Korona-film-pionér!

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

Her på bloggen har vi dei siste åra skrive mykje under taggen «Bibliotek som publiserer». Det har handla om alt frå blogging og sosiale medium, via forskingspublisering og digitalisering av eldre materiale, til forslag om samarbeid med «skuggebibliotek» som Sci-Hub. For ikkje å gløyme forslaget om Biblioteket tar saka.

Men no har dei sprengt grenser i Indre Agder: Biblioteka i Åseral og Hægebostad driv prosjektet «Biblioteket som historieforteljar», og no har dei laga film. I innbydinga til filmpremieren heitte det: «Tida med koronapandemi går inn i historiebøkene. Me ønska å lage film saman med innbyggjarar og bedrifter i våre to kommunar. Fleire er intervjua om korleis dei lokalt opplevde pandemien». Det filmatiske er utført av Tor Reidar Austrud.

Både NRK Sørlandet og Norge i dag hadde tv-innslag, og Nakstad i Helsedirektoratet meiner dei er aller først i landet med noko slikt. Sjølv har eg ikkje sett meir enn dei små klippa i NRK-oppslaget, for filmen ser ikkje ut til å liggje ute nokon stad. Men det må vi tru at skjer snart, for bibliotek er jo for grenselaus spreiing av kunnskap.

«Bokfolket» fyller 70!

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

Frå François Truffauts film frå 1966. Klikk og kikk

I dag, 19. oktober 2023. er det 70 år sidan Ray Bradburys dystopiske sci-fi-roman “Fahrenheit 451” kom ut i New York. Ho handlar om eit framtidsregime der makthavarane blant anna krev at alle bøker skal brennast. Men bokvenar og intellektuelle på flukt forsøker å bøte på tapet ved å memorere viktige bøker, ei bok kvar. Kvar av medlemmane av dette “bokfolket” “blir” si eiga bok.

På bloggen “Se også” i 2012 viste eg til Bergen offentlige bibliotek som gjennom kunstnaren Mette Edvardsen hadde tilbod om «levande bøker», personar som gjenfortalde bøker for tilhøyrarar, ikkje opplesing av tekst, men bøkene slik dei hugsa dei. Edvardsen var inspirert av Bradbury og boka hans. 

Og vidare: I 2010, i protest mot Berlusconi sine store kutt i finansieringa av høgare utdanning, blei demonstrasjonsformen Book Bloc starta i Roma og spreidde seg til mange byar i fleire verdsdelar. Kanskje også inspirert av Bradbury? 

Og: Ved New York Public Library er dette den 7. mest utlånte boka gjennom tidene (2020).

Til slutt eit passande Bradbury-sitat på denne bloggen: 

“Libraries raised me. I don’t believe in colleges and universities. I believe in libraries because most students don’t have any money. When I graduated from high school, it was during the Depression and we had no money. I couldn’t go to college, so I went to the library three days a week for 10 years”.

Og heilt til slutt: I 1953 kom det også ut ei «brannsikker» utgåve av boka, i alle fall innbunden i asbest, i 200 nummererte og signerte eksemplar. Når ho er til sals går ho gjerne for frå 13 til 17 tusen amerikanske dalar…

Kor «nye» er 18 til 23 år gamle bøker?

~ Anders Ericson ~ 1 kommentar

Klikk og kikk: Bøker frå 2004 og -05 om «Midtøsten» som i 2024 vil bli «nye» på nb.no. Sortering: Relevans. (13.10.23 var det 874 treff, av desse 9 «frie»).

I ei nyheitssak hos Nasjonalbiblioteket sjølv er det mest openberre nye at i bokbasen på nb.no skal fem fleire år bli «frie», no til og med 2005. Altså bøker som var nye for 18 til 23 år sidan. Og, ein bør ikkje juble for høgt: «Avtalen inngås som et prøveprosjekt for 2024 og 2025».

Vi må til Kopinor for å få sjå heile avtalen. Eg har i kveld ikkje samanlikna han grundig med den nogjeldande frå 2012 (Wayback-kopi). Ikkje er eg jurist, heller. Men her har vi nokre fleire ting å tyggje på:

  • I opningskapitlet «Bakgrunn» heiter det: «Kopinor kan inngå kollektive avtaler med avtalelisensvirkning som gjør det mulig å kompensere opphavere og utgivere og gi befolkningen tilgang til utgitte åndsverk». Kva betyr dette frå eller til?
  • Det står no at «Det skal ikke legges til rette for at materialet, bortsett fra metadata, gjøres søkbart via eksterne søkemotorer». Mens det i 2012-avtalen heiter at «Materialet vil bli gjort søkbart via søkemotorer». Men har dette eigentleg fungert? Uansett: Det verkar ikkje som brei marknadsføring av denne tenesta er særleg høgt prioritert.
  • Nytt om vederlag: I den nye avtalen heiter det: «Det betales i 2024 et årlig samlet vederlag på 24,5 mill. kr for tilgjengeliggjøring av beskyttet materiale etter denne avtalen». Mens i den nogjeldande er det snakk om til dømes kr 0,36 per opna side i 2013 osv osv. pluss indeksregulering og «Nasjonalbiblioteket faktureres for det antall sider som til enhver tid er tilgjengeliggjort». Er dette nye eit forsøk på, frå NB og departementet si side, å unngå å sprenge budsjettet, eller er det berre ei ad-hoc-løysing for dei to åra avtalen gjeld?
  • Det står at «Nasjonalbiblioteket vil regelmessig, etter nærmere avtale, dele relevant statistikk om bruken av materialet». Dele med kven? Det har ikkje til no vore enkelt å finne statistikk om bruken.

Ein ting til: Avtalen seier framleis ingenting konkret om dei mange avgrensingane (Wayback-kopi) som gjeld for folk utan Feide-tilgang (UH og skoleverket). Men slikt er heller ikkje vore presisert i dag. Kultur- og likestillingsminister Lubna Jaffery sa under lanseringa i dag blant anna: «Dette er en stor dag for lesere av alle slag, ikke minst for elever og forskere». Betyr dette at «vanleg folk» ikkje har så mykje å juble for? (omtalen min tidlegare denne veka av den nye boka til Henrik G. Bastiansen handla i stor grad om desse avgrensingane).

Til no i dag (13.10. kl 23.50) er Bok365 dei einaste som gir treff på Google nyheitssøk, då berre ei NTB-melding med eit staseleg foto, men med lite informasjon. Forfatterforeninga har ørlite meir, og endå fleire flotte foto frå evenemanget.

238 ferske boksider om Nasjonalbiblioteket, men …

~ Anders Ericson ~ 2 kommentarer

I boka “Når fortiden blir digital” slår medieforskar Henrik G. Bastiansen fast at Nasjonalbiblioteket er “det nye digitale navet i Forsknings-Norge”, men gjeld det også for “vanleg folk” som søkjer kunnskap? Boka handlar i stor grad om NB, men er slett ikkje den breie analysen av institusjonen og tenestene som mange på bibliotekfeltet saknar. 

>> Nytt 13.10.: I eit intervju i Bok og bibliotek «saknar [Bastiansen] ein offentleg debatt om korleis Nasjonalbiblioteket løyser dette oppdraget, og betydninga av arbeidet, ut over det vellukka imaget som «flinkast i klassen».

Her er den snart 14 år gamle boka til Marianne Takle framleis det beste vi har. Bastiansen skal ha at han i alle fall nemner tilrådinga hennar om at den altomfattande digitaliseringa “burde vært debattert”. For det skjedde aldri. Han nemner også Tord Høivik sitt forslag om å prioritere det mest etterspurde materialet, og han er innom Eirik Newth si etterlysing av samhandling med brukarane og dermed auka engasjement og bruk. 

Bastiansens bok handlar om digitalisering, og aller mest om NB sine digitale tenester, alt frå digitaliseringa av alle norske bøker som starta i 2006, etter kvart også lyd- og bilet-medium, til nye, “kunstig intelligente” appar som effektivt kan grave djupt i dei enorme datamengdene og utføre analysar som ville tatt fleire årsverk om ein skulle jobba med analoge medium.

For forskarar, og for historikarar spesielt, presenterer han gode digitale metodar og verktøy, men åtvarar samtidig om skilnadene på analog og digital forsking; til dømes “[vil] man fort oppleve å finne det man søker etter. Det betyr at søkeresultatene faktisk blir forutbestemt av det man på forhånd er interessert i.” 

Bastiansen vedgår at også for forskarar kan IT-verktøy vere krevjande: “Generasjonene som har vokst opp med Google … er ikke IT-eksperter av den grunn, men trenger også veiledning og hjelp”. Søk i basane krev fleire innstillingar for å bli presise, og ein skal jobbe nærmast dagleg med den enkelte tenesta for å halde vedlike eit høgt nivå.

Også underteikna finn mykje av dette interessant, men når kjem altså det uavhengige forskingsbaserte verket om NB og tenestene deira på godt og vondt? I den norske biblioteksektoren er det ingen tvil om at dei siste tjue åra med NB har vore kontroversielle på fleire måtar. 

I boka får vi nokre få ymt her og der om utfordringar på NB undervegs, men sjeldan noka utdjuping. Men noko av dette har jo hatt følgjer for korleis tenestene er blitt utforma og korleis dei framstår for brukarane. Til dømes nemner Bastiansen, men berre i forbifarta, …

Les mer «238 ferske boksider om Nasjonalbiblioteket, men …» →

Ikkje lær av svenskane

~ Anders Ericson ~ Legg igjen en kommentar

Her på bloggen skriv vi no berre om verkeleg livsviktige spørsmål, og då handlar det, som elles i den norske medieverda for tida, om «svenske tilstandar». Bibliotektidsskriftet bis skriv i dag om kampen mot at bibliotektilsette skal tyste til styremaktene når dei får med papirlause brukarar å gjere. Den gjeldande regjeringa, der dei såkalla Sverigedemokraterna har fått solid innpass, held no på å fullføre prosessen rundt den nye angiverilagen, og der er det framleis heit usikkert om det kan bli unntak for visse typar institusjonar.

Bis spør to aktivistar:

– Vad kan det innebära för biblioteken om detta blir lag?

– Madde: Att människor inte vågar komma till biblioteket. Och alla undersökningar visar att det finns ett jättehögt förtroende för biblioteken. Det förtroendet riskerar ju att raseras.

– Richard: Biblioteket är en av de allra sista öppna platserna i samhället och med det här lagförslaget kommer det ju att försvinna, då är det inte öppet för alla människor.

– Madde: Biblioteken är också för många ett av de första stegen till integration. Blir detta verklighet riskerar vi att inte alls komma i kontakt med de som kanske mest skulle behöva biblioteket till exempel för att få information.